W Radomsku, w dzielnicy Stobiecko Miejskie, stoi drewniana zagroda z 1875 roku – ostatni zachowany przykład specyficznej architektury ludowej, która kiedyś dominowała w tym regionie. To nie muzeum w tradycyjnym sensie, tylko autentyczne gospodarstwo, które przetrwało ponad 150 lat dokładnie tam, gdzie je zbudowano. Warto zajrzeć, bo takich miejsc w centralnej Polsce już nie ma.
Zagrodę wybudował cieślę Adam Gałwa, a przez dziesięciolecia mieszkała w niej rodzina Dziegciów. Dziś należy do Muzeum Regionalnego w Radomsku i można tu zobaczyć, jak wyglądało codzienne życie na wsi w XIX wieku – bez przeróbek i nowoczesnych dodatków.
- autentyczne gospodarstwo z XIX wieku
- unikalna architektura ludowa
- warsztaty tradycyjnych prac domowych
- zachowane w oryginalnej lokalizacji
- ciekawe legendy o nazwie zagrody
Dlaczego zagroda nazywa się „tatarska”
Nazwa budzi ciekawość każdego, kto tu przyjeżdża. Nie ma pewności, skąd się wzięła, ale krążą dwie lokalne legendy. Jedna mówi o jeńcach tatarskich, którzy po dawnych wojnach mieli osiedlić się w okolicach Stobiecka – stąd podobno wzięła się nazwa miejscowości (sto biesów). Druga wersja jest bardziej przyziemna: mieszkańcy uprawiali tu na masową skalę grykę, zwaną potocznie tatarką. Ta kasza gryczana ze Stobiecka trafiała nawet na królewski dwór.
Niezależnie od pochodzenia nazwy, „tatarskimi” nazywano tutaj wszystkie zagrody o specyficznym, zwartym układzie zabudowań. Miały charakter obronny – dom ustawiony szczytem do drogi, brak okien od strony ulicy, wszystkie budynki gospodarcze ściśle ze sobą połączone. Przed I wojną światową takich zagród było w Stobiecku kilkadziesiąt. W latach 50. XX wieku pozostało jeszcze 5 całkowicie zachowanych i 11 częściowo. Dziś jest tylko jedna.
Co konkretnie można zobaczyć
Na teren zagrody wchodzi się przez bramę w szopie-wozowni, która stoi frontem do ulicy Częstochowskiej. Ta otwarta konstrukcja służyła do przechowywania wozów i narzędzi rolniczych, na strychu gromadzono siano. Z jednej strony przylegał do niej chlewik dla drobiu, z drugiej drwalnia na opał.
Dom mieszkalny składa się z trzech pomieszczeń: sieni, izby i komory. Izba to główne pomieszczenie, w którym toczyło się życie rodziny – tutaj gotowano, jedzono, spano. Ma tylko jedno okno wychodzące na podwórze, więc jest dość ciemno. Odbudowano tu tradycyjny piec służący do ogrzewania i przygotowywania posiłków. W komorze przechowywano zapasy żywności i rzeczy codziennego użytku.
Za domem znajduje się murowana obora – jedyny budynek nie kryty słomianą strzechą. Dalej stoją dwie wolnostojące stodoły, w których trzymano zbiory i sprzęt. Jest też studnia i drewutnia. Wszystkie drewniane budynki pokrywa strzecha, która w dawnych czasach była tak wysoka, że można było przejść pod okapem suchą nogą nawet podczas ulewy.
Zagroda zachowała się in situ – dokładnie w miejscu, gdzie powstała przed 150 laty. To rzadkość, bo większość skansenów przenosi stare budynki z różnych miejsc.
Zagroda jako muzeum pod gołym niebem
To nie jest miejsce, gdzie tylko się patrzy. W sezonie letnim odbywają się tu warsztaty pokazujące dawne prace domowe – pranie na tarze, kiszenie kapusty, rękodzieło. Organizowane są też koncerty, wystawy i lekcje muzealne dla szkół.
Dzieci mogą zobaczyć, jak wyglądało życie bez prądu i bieżącej wody, dotknąć starych narzędzi, dowiedzieć się, jak przygotowywano jedzenie i czym się ogrzewano. Dla rodziców to szansa, żeby pokazać dzieciom, że jeszcze nie tak dawno temu życie wyglądało zupełnie inaczej.
Muzeum organizuje też cykliczne wydarzenia rodzinne, podczas których zagroda tętni życiem – można wtedy przyjść bez wcześniejszego umawiania i spędzić tu kilka godzin.
Architektura obronna w codziennym gospodarstwie
Zwarta zabudowa zagrody nie była przypadkowa. Dom bez okien od strony drogi, budynki gospodarcze tworzące zamkniętą ścianę – to wszystko miało chronić mieszkańców przed nieproszonymi gośćmi. W XIX wieku bezpieczeństwo na wsi nie było oczywiste, więc gospodarstwa projektowano z myślą o obronie.
Jednocześnie taki układ był praktyczny – zimą wszystkie budynki pod jednym dachem oznaczały krótsze przejścia między domem a oborą. Latem wysoka strzecha dawała cień i chroniła przed deszczem. Zabudowania gospodarcze od strony drogi stanowiły dodatkową barierę przed wiatrem.
Przed I wojną światową zagrody tatarskie przestano już budować. Główną przyczyną ich zanikania były częste pożary – drewniane konstrukcje kryte słomą łatwo się paliły, a zwarta zabudowa sprawiała, że ogień szybko przeskakiwał na sąsiednie budynki.
Dla kogo to miejsce
Zagroda sprawdzi się jako punkt wycieczki dla rodzin z dziećmi w wieku szkolnym – młodszym może być trudno utrzymać uwagę, bo to jednak niewielki obiekt. Całe zwiedzanie zajmuje około 30-45 minut, chyba że akurat odbywają się warsztaty.
Miłośnicy architektury ludowej i historii docenią autentyczność miejsca. To nie rekonstrukcja, tylko prawdziwe gospodarstwo z XIX wieku, które przetrwało do naszych czasów. Warto przyjechać, jeśli interesuje kogoś, jak wyglądało życie na polskiej wsi przed rewolucją przemysłową.
Niedaleko, około 300 metrów od zagrody, stoi drewniany kościółek św. Rocha – można połączyć obie atrakcje w jedną wycieczkę.
Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd
Wstęp do zagrody jest wolny, ale zwiedzanie wymaga wcześniejszego umówienia się z muzeum. Można to zrobić telefonicznie pod numerem 44/685 00 76, mailowo na adres [email protected] lub osobiście w siedzibie Muzeum Regionalnego przy ul. Narutowicza 1 w Radomsku.
Zagroda jest czynna głównie w sezonie letnim – od maja do września. W tym okresie odbywają się regularne wydarzenia, podczas których można zwiedzać obiekt bez wcześniejszego umawiania. Warto sprawdzić kalendarz imprez na stronie muzeum lub jego profilu w mediach społecznościowych.
Poza sezonem zagroda jest zamknięta, ale można ją obejrzeć z zewnątrz – sama architektura i układ budynków są ciekawe nawet bez wchodzenia do środka.
Jak dojechać: Zagroda znajduje się przy ul. Częstochowskiej 9 w Radomsku, w dzielnicy Stobiecko Miejskie. To około 4 km od centrum miasta. Najwygodniej dojechać samochodem – w okolicy można zaparkować przy ulicy. Są też autobusy miejskie, ale w weekendy kursują rzadko. Z centrum Radomska do zagrody można dojść pieszo w około 45 minut.
Jeśli ktoś jedzie trasą Łódź-Katowice (DK1), zagroda znajduje się niedaleko tej drogi – warto zrobić krótki postój podczas dłuższej podróży.
Na miejscu można kupić folder informacyjny i pamiątkowy znaczek turystyczny. Zagroda Tatarska znalazła się w 2010 roku w gronie laureatów plebiscytu „Perły w Koronie Województwa Łódzkiego”, co potwierdza jej wyjątkowość w regionie.