W Przedborzu nad Pilicą stoi kościół, którego fundamenty pamiętają czasy Bolesława Wstydliwego. Świątynia pw. św. Aleksego to jedna z najstarszych budowli sakralnych w województwie łódzkim – pierwsze wzmianki o kaplicy w tym miejscu pochodzą z drugiej połowy XIII wieku. Dla niewielkiego miasteczka to spory atut, bo nie każdy dzień zdarza się okazja zobaczyć gotycką wieżę z czerwonego piaskowca czy mury, które przetrwały niezliczone pożary i wojny.
Historia miejsca zaczyna się gdzieś w latach 70. XIII wieku. Według tradycji kaplicę miała ufundować św. Kinga, żona Bolesława V Wstydliwego. Niewiele z tamtej budowli się zachowało – w 1341 roku strawił ją pożar.
- gotycka wieża z czerwonego piaskowca
- barokowe kaplice pełne detali
- zachowane fragmenty średniowiecznych murów
- imponująca elewacja po renowacji
- strategiczne znaczenie w historii Polski
Kościół z czasów Kazimierza Wielkiego
Odbudowy podjął się Kazimierz III Wielki, który w Przedborzu miał swoje plany. Król kazał nie tylko wystawić świątynię od nowa, ale też dobudować charakterystyczną wieżę z czerwonego piaskowca. Ta wieża, choć z czasem obniżona po kolejnych pożarach, stoi do dziś i stanowi najstarszy element kościoła. W tym samym okresie nad Pilicą wyrósł zamek królewski – jego ruiny również można zobaczyć w mieście.
Kazimierz Wielki miał słabość do Przedborza. Miasto leżało na szlaku handlowym między Krakowem a północną Polską, więc jego strategiczne znaczenie było oczywiste. Król nadał miastu prawa miejskie w 1370 roku, a kościół św. Aleksego stał się główną świątynią królewskiego grodu.
W średniowieczu parafia w Przedborzu należała do najstarszych w regionie – powstała około 1270 roku, jeszcze przed budową murowanej świątyni.
Pożary, odbudowy i barokowe kaplice
Dzieje kościoła to historia nieustannej walki z ogniem. W XVII wieku świątynia ponownie spłonęła – w 1683 roku pozostała tylko wieża i fragmenty gotyckich murów. Odbudowa trwała ponad pół wieku, bo dopiero w latach 1640-1695 przywrócono kościół do stanu używalności. Przy okazji dobudowano dwie kaplice: św. Antoniego i św. Mikołaja, które nadały budowli barokowy charakter.
Kolejny wielki pożar w 1793 roku zniszczył znaczną część miasta i nie oszczędził kościoła. Potem przyszła jeszcze jedna katastrofa w 1834 roku. I wojna światowa również zostawiła ślady – świątynię odrestaurowano dopiero staraniem księdza Antoniego Ręczajskiego. Gruntowny remont odbył się w latach 1974-1978, a ostatnie kompleksowe prace konserwatorskie zakończono w 2022 roku.
Co zobaczyć w kościele św. Aleksego
Kościół to mieszanka stylów – gotycka wieża, barokowe kaplice, elementy odbudów z różnych epok. Warto zwrócić uwagę na zachowane fragmenty średniowiecznych murów i tę charakterystyczną wieżę z czerwonego piaskowca, która kiedyś była znacznie wyższa. Wnętrze świątyni, choć wielokrotnie przebudowywane, zachowało układ typowy dla kościołów gotyckich z nawą główną i prezbiterium.
Elewacje po ostatniej renowacji prezentują się imponująco – prace trwały od 2018 do 2022 roku i kosztowały ponad 2,1 miliona złotych. Zaangażowane były Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Łódzki Wojewódzki Konserwator Zabytków oraz Województwo Łódzkie. Dzięki temu kościół odzyskał dawny blask.
Wieża kościelna pierwotnie była znacznie wyższa, ale po kolejnych pożarach w XVII wieku została obniżona i już nigdy nie przywrócono jej pierwotnej wysokości.
Przedbórz – miasto warte odwiedzin
Kościół św. Aleksego to nie jedyny zabytek w Przedborzu. Warto zobaczyć ruiny zamku Kazimierza Wielkiego nad Pilicą, klasycystyczny ratusz z 1820 roku na rynku oraz XVIII-wieczną karczmę, w której dziś mieści się Muzeum Ludowe Ziemi Przedborskiej. Muzeum pokazuje ekspozycje dawnych narzędzi rolniczych, stroje ludowe i zanikające rzemiosła regionu.
Osobliwością Przedborza są barokowe kapliczki słupowe, zwane „cholerycznymi”. Pięć takich kapliczek przetrwało do dziś – wznoszono je w XVII wieku jako ochronę przed epidemiami cholery szalejącymi w okolicy. Można je znaleźć przy ulicach Kościelnej, Podzamcze i Koneckiej. Podobne kapliczki stawiano też przeciw pożarom – jedna z nich, poświęcona św. Florianowi, stoi przy ulicy Cmentarnej.
Dla kogo to miejsce
Kościół zainteresuje miłośników architektury sakralnej i historii średniowiecza. To nie jest wielka katedra ani pielgrzymkowe sanktuarium – raczej spokojna prowincjonalna świątynia z bogatą przeszłością. Przedbórz sprawdzi się jako punkt na trasie przez województwo łódzkie, zwłaszcza w połączeniu z innymi zabytkami miasta i okolicy.
Rodziny z dziećmi mogą połączyć zwiedzanie z wizytą w muzeum ludowym lub spacerem nad Pilicą, gdzie znajduje się zalew – popularne miejsce wypoczynku latem. Samo miasteczko jest niewielkie, więc zwiedzanie nie zajmie więcej niż kilka godzin.
Informacje praktyczne – dojazd i zwiedzanie
Przedbórz leży w powiecie radomszczańskim, około 30 km na południowy wschód od Radomska i 40 km od Piotrkowa Trybunalskiego. Dojazd samochodem z Łodzi zajmuje około godziny, z Kielc podobnie. Kościół znajduje się w centrum miasta, przy ulicy Kościelnej, tuż obok rynku – nie sposób go przegapić.
Kościół pw. św. Aleksego jest czynną świątynią parafialną, więc zwiedzanie najlepiej zaplanować poza godzinami nabożeństw. Wstęp do kościoła jest bezpłatny. Jeśli zależy na zwiedzeniu wnętrza z przewodnikiem, warto wcześniej skontaktować się z parafią – informacje dostępne są na stronie parafii lub pod numerem telefonu do kancelarii parafialnej.
Na zwiedzanie samego kościoła wystarczy 20-30 minut, ale jeśli dołożyć spacer po mieście, ruiny zamku i wizytę w muzeum, warto zarezerwować minimum 2-3 godziny. Muzeum Ludowe Ziemi Przedborskiej mieści się przy ulicy Kieleckiej 7, naprzeciwko kościoła. Muzeum jest otwarte od wtorku do niedzieli, bilet normalny kosztuje kilka złotych (dokładne ceny i godziny otwarcia najlepiej sprawdzić przed wizytą).
Parking można znaleźć przy rynku lub w pobliżu kościoła. Przedbórz to spokojne miasteczko, więc z miejscem na samochód zazwyczaj nie ma problemu.